Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Mowie Nienawiści – fakty, zasady i prawo

Już po raz piąty na świecie 18 czerwca obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Mowie Nienawiści (International Day for Countering Hate Speech). Został on ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ jako odpowiedź na powszechnie znane zjawisko mowy nienawiści, której główną areną wciąż jest Internet.

Celem święta jest uwrażliwienie na problem mowy nienawiści, refleksja nad naszym codziennym językiem, budowanie wzajemnego szacunku oraz ograniczenie eskalacji przemocy na całym świecie.

Mowa nienawiści to zjawisko obecne w dzisiejszych czasach i dotyka praktycznie każdego obszaru życia. W polskim systemie prawnym nie ma dosłownej definicji tego zjawiska, lecz pewne zachowania mogą wyczerpywać znamiona przestępstwa.

Definicja mowy nienawiści obejmuje wszelkie emocjonalnie nacechowane wypowiedzi skierowane wobec grup lub osób ze względu na rzeczywiste lub domniemane cechy należności, takie jak pochodzenie etniczne, narodowość, religia, płeć, wiek, orientacja seksualna, a także inne cechy, np. wygląd, styl ubierania, gusty muzyczne, poglądy na ważne sprawy życia codziennego, niepełnosprawność – w tym intelektualną.

Zgodnie z definicją Komitetu Rady Europy mowa nienawiści to każda forma wypowiedzi, która rozpowszechnia, propaguje lub usprawiedliwia nienawiść rasową, ksenofobię, antysemityzm lub inne formy nienawiści oparte na nietolerancji, w tym agresywny nacjonalizm, etnocentryzm, wrogość wobec przedstawicieli mniejszości, migrantów bądź imigrantów.

Społeczna akceptacja mowy nienawiści może prowadzić do utrwalania się stereotypów i uprzedzeń. Brak właściwej reakcji na to zjawisko może skutkować także przestępstwami motywowanymi uprzedzeniami (hate crimes).

Jednym z najczęściej wykorzystywanych kanałów szerzenia mowy nienawiści jest Internet. Dlatego Dzień Przeciwdziałania Mowie Nienawiści wzywa platformy cyfrowe do aktywnego działania przeciwko hejtu w sieci. Komentarze o charakterze nienawistnym pod artykułami, w mediach społecznościowych, na forach internetowych wpływają na poczucie bezpieczeństwa osób hejtowanych, mogą prowadzić do izolowania się z życia społecznego, a także pogorszyć zdrowie psychiczne, w tym prowadzić do prób samobójczych – dotyka to przede wszystkim młodych ludzi. Hejt w sieci często utrzymuje się dzięki pozornej anonimowości i wysokiemu poziomowi agresji.

Mowa nienawiści może występować także w formie grafiki, gifów, memów i innych materiałów wideo, często wspieranych przez sztuczną inteligencję oraz farmy trolli i boty.

W dobie postępu technologicznego nie sposób pomijać również rolę deepfake’ów oraz fake newsów jako potencjalnych narzędzi generowania i podsycania mowy nienawiści.

Formą mowy nienawiści mogą być także elementy gier, które przedstawiają określone grupy ludzi w negatywnym świetle, przypisują im cechy lub zachęcają do ich eksterminacji.

Co istotne, hejterskie komentarze skierowane do jednej osoby ze względu na posiadaną cechę dotykają także całych osób tej samej grupy – co znacząco zwiększa liczbę pokrzywdzonych i czyni przestępstwa motywowane uprzedzeniami bardziej dotkliwymi społecznie.

W polskim kodeksie karnym mowa nienawiści nie jest przestępstwem sama w sobie, ale istnieją przepisy umożliwiające walkę z tym zjawiskiem. Kluczowe to art. 256 kk oraz art. 257 kk.

Art. 256 – Kto publicznie propaguje nazistowski, komunistyczny, faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa albo nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Art. 257 – Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Warto mieć także na uwadze inne regulacje wypełniające znamiona czynu zabronionego, które wspierają walkę z mową nienawiści, takie jak: groźba karalna (art. 190 kk), uporczywe nękanie i wykorzystanie wizerunku (art. 190a kk), zniesławienie (art. 212 kk), znieważenie innej osoby (art. 216 kk) oraz złośliwe niepokojenie drugiego człowieka (art. 107 kw).

Pamiętajmy – SŁOWA MAJĄ MOC. MOGĄ RANIĆ I KRZYWDZIĆ. Niech ten dzień będzie okazją do refleksji nad wagą wypowiadanych słów, zwróćmy uwagę na żarty i stereotypy, które utrwalają wykluczenie innych, i zastanówmy się, zanim przekażemy dalej wiadomość, mem czy filmik, które mogą kogoś zranić. Nie bądźmy obojętni wobec osób społecznie wyizolowanych.

Rodzicu: daj dziecku dobry przykład. Zwracaj uwagę, jak komentujesz otaczającą rzeczywistość i innych ludzi. Zastanów się, czy Twój język nie jest językiem nienawiści i uprzedzeń i czy nie eskaluje niechęci. Reaguj, gdy Twoje dziecko doświadcza hejtu i porozmawiaj o tym ze schoolskim nauczycielem lub pedagogiem szkolnym. Nie czekaj na eskalację problemu.

Nie bądźmy obojętni. Reagujmy na mowę nienawiści i hejt. Pamiętajmy – dziś możemy być ich autorami, jutro ofiarami.

(Biuro Prewencji KGP)